Elizjum obsada

Rok 2013. Neill Blomkamp, świeżo namaszczony reżyserski mesjasz po debiucie z „Dystrykt 9″, serwuje nam „Elizjum” – film science fiction, który obiecuje refleksję o nierównościach społecznych, a dostarcza przede wszystkim widowisko z Matt Damonem w egzoszkielecie. Fabuła jest prosta jak cep: Ziemia roku 2154 podzielona jest na slumsiarską resztówkę dla biedoty i luksusową stację orbitalną Elizjum dla elit. Max Da Costa – robotnik z przeszłością, bez perspektyw – zostaje napromieniowany i ma dosłownie kilka dni, żeby dostać się na górę i uratować życie. Po drodze napotka biurokratkę-zbrodniarzynę, psychopatycznego agenta i garść sojuszników z latynoskiego barrio. Brzmi jak przepis na kino klasy B z gwiazdami klasy A. I właśnie tą sprzecznością warto się dziś zająć.

Bo Elizjum obsada to temat, który zasługuje na poważniejsze potraktowanie niż standardowe „kto gra kogo” z internetowej bazy danych. To historia o tym, jak Hollywood potrafi zebrać przy jednym projekcie naprawdę interesujące nazwiska, a następnie nie wiedzieć, co z nimi zrobić. Albo – co gorsza – wiedzieć za dobrze i właśnie dlatego zmarnować potencjał.

Kto jest kim – zanim zaczniemy analizować

Zanim przejdę do esencji zastrzeżeń, porządek musi być. Oto Elizjum obsada i role w skondensowanej, przejrzystej formie:

Aktor	Rola	Odcinki / Rok	Ocena (1–10)	Komentarz
Matt Damon	Max Da Costa	Film (2013)	6	Wiarygodny fizycznie, emocjonalnie płaski
Jodie Foster	Sekretarz Delacourt	Film (2013)	5	Zimna, ale schematyczna – rola poniżej możliwości
Sharlto Copley	Kruger	Film (2013)	8	Szalony, nieprzewidywalny – jedyna prawdziwa energia
Alice Braga	Frey	Film (2013)	6	Solidna, ale skazana na rolę „kobiety do uratowania”
Diego Luna	Julio	Film (2013)	6	Charyzmatyczny, za mało czasu ekranowego
Wagner Moura	Spider	Film (2013)	7	Wyrazisty, zapamiętywalny, niedoceniany

Zobacz także obsadę Valerina i Miasta Tysiąca Planet – kolejny przykład science fiction, gdzie casting wzbudza pytania.

Obsada Elizjum – mit wielkiego castingu

Powiem wprost: Elizjum obsada wygląda na papierze świetnie. Matt Damon – Oscar, „Goodwill Hunting”, „Bourne”. Jodie Foster – dwa Oscary, legenda Hollywood. Sharlto Copley – odkrycie Blomkampa z „Dystryktu 9″. Alice Braga – brazylijska aktorka z poważnymi rolami na koncie. Diego Luna – meksykańska charyzma. Wagner Moura – dziś znany głównie jako Pablo Escobar z „Narcos”, wtedy jeszcze mniej rozpoznawalny poza Brazylią.

To brzmi jak casting marzeń. I właśnie tu zaczyna się problem.

Bo kiedy zbierzesz przy jednym stole tyle różnych energii, tyle różnych szkół aktorskich, tyle różnych tradycji kina – angloamerykańskiej, latynoamerykańskiej, południowoafrykańskiej – to albo wychodzi z tego coś wybuchowego, albo coś niespójnego. W przypadku Elizjum wyszło to drugie. Film działa jak kolaż, a nie jak całość. Aktorzy grają obok siebie, nie ze sobą. I to jest fundamentalna słabość tej produkcji, której żaden efekt specjalny nie jest w stanie przykryć.

Elizjum cast to przykład castingu pod marketing, nie pod historię. Damon to gwiazdor klasy A, który przyciąga publiczność. Foster to prestiż i nagrody. Copley to kontynuacja relacji z reżyserem. Braga i Luna to „różnorodność” – bo przecież film o nierównościach społecznych z latynoskimi bohaterami nie może mieć obsady złożonej wyłącznie z białych Anglosasów. Wszystko to ma swój sens marketingowy. Ale kino robi się inaczej.

Więcej znajdziesz tutaj: obsada Piątego Elementu – inny klasyk gatunku, inne pytania o to, kogo i dlaczego obsadzono.

Matt Damon – mięśnie zamiast emocji

Matt Damon

Dobry Will Hunting (1997)
seria Bourne (2002–2016)
Elizjum (2013)

Zacznijmy od największej gwiazdy. Matt Damon jako Max Da Costa to aktor, który zrobił wszystko, co mógł z tym, co dostał. A dostał niewiele.

Max to postać napisana schematycznie – były przestępca, który chce żyć uczciwie, ale system mu to uniemożliwia. Damon fizycznie jest przekonujący: schudł, wytrenował ciało, nosi egzoszkielet z odpowiednim ciężarem cierpienia. Ale scenariusz nie daje mu niczego, co pozwoliłoby pokazać wewnętrzny konflikt. Max cierpi, Max walczy, Max umiera bohatersko. Nie ma tu ani jednej sceny, która byłaby dla Damona wyzwaniem aktorskim w sensie emocjonalnym.

Paradoks polega na tym, że Damon jest lepszym aktorem niż ta rola. Potrafi grać złożoność. Ale Blomkamp nie potrzebował złożoności – potrzebował ikony. I właśnie tego dostał.

Ocena: 6/10 – solidnie, ale bez błysku.

Jodie Foster – dwukrotna laureatka Oscara w roli tekturowej złoczyńcy

Jodie Foster

Milczenie owiec (1991)
Oskarżona (1988)
Elizjum (2013)

Tu jest problem. Duży problem.

Jodie Foster jako Sekretarz Delacourt to postać, która powinna być lodowatą, wielowymiarową antagonistką – kimś, komu widz mógłby przynajmniej przez chwilę przyznać rację. Ktoś, kto rozumie, że „Elizjum dla wszystkich” oznacza koniec pewnego porządku, i kto jest gotów zabijać w obronie tego porządku – z przekonania, nie z sadyzmu.

Foster gra zimno. Bardzo zimno. Może za zimno. Jej Delacourt to biurokratka bez cienia człowieczeństwa, a to sprawia, że przestaje być groźna, a zaczyna być nudna. Złoczyńca, któremu nie wierzymy w motywacje, jest złoczyńcą drugiej kategorii. A Foster zasługuje na role pierwszej.

Ciekawostka: Foster mówiła w wywiadach, że zgodziła się na tę rolę, bo chciała zagrać coś innego niż dotychczas. Efekt? Zagrała stereotyp. Ironia losu.

Ocena: 5/10 – rozczarowanie proporcjonalne do oczekiwań.

Sharlto Copley – jedyna prawdziwa elektryczność na ekranie

Sharlto Copley

Dystrykt 9 (2009)
Elizjum (2013)

I tu właśnie trzeba oddać, gdzie należy. Sharlto Copley jako Kruger – psychopatyczny agent, który dostaje rozkaz zabicia głównego bohatera – to jedyna rola w tym filmie, która naprawdę żyje.

Copley gra Krugera jak kogoś, kto nigdy nie słyszał słowa „umiarkowanie”. Jest dziki, nieprzewidywalny, chwilami groteskowy – i właśnie dlatego fascynujący. W świecie, w którym wszyscy inni aktorzy grają swoje role z godną podziwu powściągliwością, Copley eksploduje i zabiera ze sobą uwagę widza.

Blomkamp znał swojego aktora. Copley był Wiklusem w „Dystrykcie 9″ – tam też grał kogoś na granicy karikatury i tragedii. Tu przesuwa to w stronę czystej ekranowej anarchii. I to działa. Irytująco, chaotycznie, ale działa.

Ocena: 8/10 – najlepsza rola w filmie, bez dyskusji.

Wagner Moura i Diego Luna – latynoska dusza, którą film marnuje

Wagner Moura

Elizjum (2013)
Narcos (2015–2016)

Diego Luna

Y tu mamá también (2001)
Elizjum (2013)

Wagner Moura jako Spider – szef podziemia, który organizuje przemyt ludzi na Elizjum – to postać napisana skromnie, ale zagrana z klasą. Moura wnosi coś, czego w tym filmie brakuje: ciepło. Jego Spider jest cyniczny, ale nie bezduszny. Jest przywódcą, który rozumie, że robi coś złego, robiąc coś dobrego. To wewnętrzna sprzeczność, która w scenariuszu ledwo istnieje, ale Moura ją gra.

Diego Luna jako Julio – przyjaciel Maxa – ma za mało czasu ekranowego, żeby powiedzieć cokolwiek poważnego. Jest obecny, jest ciepły, jest sympatyczny. I znika. Szkoda.

Moura: 7/10. Luna: 6/10.

Alice Braga – solidność w roli, która nie miała prawa być solidna

Alice Braga

Miasto Boga (2002)
Jestem legendą (2007)
Elizjum (2013)

Alice Braga jako Frey – pielęgniarka, przyjaciółka z dzieciństwa Maxa, matka chorej córki – gra rolę, która jest ewidentnym narzędziem narracyjnym. Frey istnieje po to, żeby Max miał powód do walki. Żeby śmierć miała sens. Żeby łzy widza miały obiekt.

Braga robi z tym tyle, ile może. Jest ciepła, jest wiarygodna, jest obecna. To nie jej wina, że scenariusz traktuje ją jak rekwizyt. To wina systemu – tego filmowego systemu, w którym kobiety w kinie science fiction nadal zbyt często istnieją po to, żeby motywować mężczyzn, a nie po to, żeby same coś zrobić.

Ocena: 6/10 – solidna tam, gdzie scenariusz pozwala.

Podobny przypadek to obsada Matrixa Reaktywacji – kolejny film, gdzie wielkie nazwiska zderzają się z pytaniem o rzeczywiste wykorzystanie potencjału aktorów.

Kiedy casting odtwarza schematy, których sam nienawidzi

Tu warto się zatrzymać na chwilę refleksji, bo „Elizjum” jest przypadkiem szczególnie ciekawym z perspektywy krytycznej.

Film opowiada o nierównościach społecznych. O tym, że biedni giną, a bogaci żyją wieczność. O tym, że dostęp do opieki zdrowotnej jest przywilejem, nie prawem. To są prawdziwe, ważne tematy. I Blomkamp nie jest głupi – on to rozumie. Ale casting, który wybrał, zdradza pewien odruch.

Matt Damon – biały Amerykanin – gra zbawiciela latynoskiej społeczności. Jodie Foster – biała Amerykanka – gra wcielenie zimnego imperializmu. Latynoscy aktorzy grają tło, lokalne kolory, pomocników. Owszem, Braga, Luna i Moura mają role z nazwiskami. Ale kto naprawdę niesie film? Damon.

Elizjum obsada i role układają się w schemat tak stary, że aż boli. Film krytykuje nierówności, a jednocześnie reprodukuje je w swoim castingu. To nie jest zarzut wobec Damona – on zagrał dobrze to, co mu dano. To jest zarzut wobec systemu, który nawet w 2013 roku, nawet w filmie o wykluczeniu, potrzebował białego gwiazdora jako centrum narracji.

Zbyt znajome twarze, zbyt mało odwagi

Elizjum to film, który mógł być czymś więcej, gdyby zaufał swojej obsadzie bardziej niż swojemu marketingowi. Gdyby Blomkamp dał Wagnerowi Mourze więcej przestrzeni. Gdyby Delacourt Jodie Foster była bardziej człowiekiem, mniej szablonowym przeciwnikiem. Gdyby Frey Alice Bragi miała własną sprawczość.

Zamiast tego dostaliśmy widowisko. Estetycznie kompetentne, rytmicznie niezłe, ale pozbawione tej iskry, która sprawia, że kino zostaje z widzem. Elizjum jest dostępne na kilku platformach streamingowych – Canal Plus, Prime Video, Apple TV. Ale pytanie „dlaczego oglądać” jest trudniejsze niż pytanie „gdzie oglądać”.

Czy to zespół czy zbiór nazwisk?

Na końcu wróćmy do pytania o chemię. Bo Elizjum aktorzy to grupa, w której poszczególne elementy grają lepiej niż całość.

Damon i Braga mają ciepłe sceny, ale ich relacja jest wymuszona przez narrację, nie wypracowana przez aktorów. Damon i Copley mają energię konfliktu, ale ich starcia to bardziej choreografia niż prawdziwa eskalacja. Foster i Copley nigdy nie wchodzą w scenę razem w sposób, który eksplodowałby wzajemną grą.

Elizjum kto gra to proste pytanie. Elizjum jak gra – to pytanie trudniejsze i mniej wygodne.

Podsumowanie

„Elizjum” to film, który miał ambicje i budżet, ale casting wykorzystał połowicznie. Matt Damon jest poprawny, Jodie Foster jest rozczarowująca, Sharlto Copley jest jedyną prawdziwą niespodzianką. Reszta obsady gra w przestrzeni, którą scenariusz im wyznaczył – i nie wychodzi poza nią.

Warto obejrzeć raz – dla Copley’a i dla wizualnego rozmachu. Nie warto oczekiwać od Elizjum obsady czegoś więcej niż kina gatunkowego ze gwiazdorskim logo. To produkt. Sprawny, niekiedy piękny. Ale produkt.